Logo
  • Achtergrond
  • 19 december 2017
  • Erik Verheggen

Lessons learned uit renovatie naar energielabel A

Het waterschap Zuiderzeeland opende in juli 2017 opnieuw de deuren van het Waterschapshuis. Na een ingrijpende renovatie draagt het pand nu een energielabel A. Volgend jaar wordt het gebouw zelfs helemaal energieneutraal. Het is daarmee een van de meest ambitieuze projecten in zijn soort. De verduurzaming van het pand was bij de verbouwing echter geen doel op zich, maar onderdeel van een breder veranderproject, vertelt heemraad Camiel Maenhout. “Bij een dergelijke renovatie ben je niet een gebouw aan het veranderen, maar een cultuur.”
Beeld Lessons learned uit renovatie naar energielabel A

Het Waterschapshuis ligt aan de rand van het centrum in Lelystad. Het gebouw heeft van buiten nog dezelfde uitstraling als voorheen, maar na binnenkomst lijkt het alsof de bezoeker een geheel nieuw pand is binnengetreden. In het hoge atrium hangen lianen van 13 meter lang van het plafond naar beneden. De centrale wenteltrap wordt omgeven door een afscheiding van oud beschoeiingshout. Wat echter het meest opvalt, is de drukte. In de zithoeken en aan de tafels op de begane grond wordt gewerkt, vergaderd en koffie gedronken.

Samenwerking bevorderen

“Voor de renovatie kwam je hier bij binnenkomst in een lege hal terecht,” zegt Antoinet van Scherpenzeel, die als manager projectbeheersing intensief bij de verbouwing betrokken was. “Nu zit het eigenlijk altijd vol. Hier staat ook een koffieapparaat met uitgebreid assortiment. Dat is niet voor niets. We willen de medewerkers op de begane grond met elkaar in contact brengen en samenwerking bevorderen. Dat is een van de hoofddoelen voor de nieuwe inrichting van het gebouw.”

Het besluit om te gaan renoveren viel eind 2014. Het gebouw was toen een jaar of vijftien oud. Na al die jaren was behoorlijk wat onderhoud en vervanging nodig. Dat was aanleiding voor het waterschap om de renovatie groter op te pakken, ook op het vlak van ICT en de manier van werken. Maenhout: “We wilden aan de slag met het nieuwe werken. Flexibeler en onafhankelijk van tijd en plaats. Uiteraard kwam dan ook de vraag naar voren hoe we tegelijkertijd het gebouw konden verduurzamen. Als waterschap hebben we het doel om in 2050 volledig energieneutraal te zijn. Dit pand moet dat uitdragen en er aan bijdragen. Het hoort bij onze identiteit.”

Het waterschap legde de duurzaamheidslat hoog: het gebouw en het gebruik ervan moeten uiteindelijk energieneutraal worden. Het Waterschapshuis is al een heel eind op weg om die doelstelling te halen. Zo liggen er zonnepanelen op het dak en heeft het gebouw de beschikking over een state-of-the-art WKO-installatie. Warmte en koude worden opgeslagen in de bodem, zodat het klimaat in het gebouw op een energiezuinige manier te reguleren is. Om de stap naar volledige energieneutraliteit te zetten, worden in 2018 carports met zonnepanelen geplaatst op het naastgelegen parkeerterrein.

Kosten

Met de renovatie is een bedrag van € 6 mln gemoeid. Dat is inclusief de kosten voor de tijdelijke huisvesting van de tweehonderd medewerkers in het stadhuis van Lelystad, de verhuizing daar naartoe en terug, de benodigde investeringen in ICT, en de verbouwing van twee regiokantoren. De complexiteit en omvang van het project roepen de vraag op of het niet gemakkelijker was geweest om het pand te verkopen en op zoek te gaan naar iets nieuws. “Dat hebben we overwogen,” zegt Van Scherpenzeel. “Maar als we hier weg zouden gaan, zijn we nog steeds eigenaar van het pand. Door zijn specifieke eigenschappen en de huidige vastgoedmarkt in Lelystad is het niet gemakkelijk het te verkopen.”

“Bovendien,” vervolgt Maenhout, “moet je als organisatie ook een eigen smoel hebben. Ik wil dat onze medewerkers trots kunnen zijn op hun werk. Als je bijvoorbeeld definitief zou intrekken bij de gemeente, is dat toch anders. In het gebouw moet je kunnen zien wie we zijn, wat we doen en waar we voor staan.” Juist die identiteit is overal in het Waterschapshuis doorgevoerd. De wanden in de vergaderzalen zijn voorzien van reusachtige foto’s, gemaakt door inwoners van Flevoland. Maenhout: “Die foto’s vertellen voor wíe we het doen. Buiten de vergaderruimtes hangen technische tekeningen, bijvoorbeeld van gemalen, die vertellen wát we doen.”

Ook een restpartij beschoeiingshout in de scheidingswandjes en een koffietafel die gemaakt is van een afgekeurd, loodzwaar onderdeel van een gemaal, moeten bijdragen aan de herkenbaarheid en de gespreksstof. Het zijn niet de enige verrassende oplossingen voor grondstofgebruik in het pand. Zo is gekozen voor vloeren van bamboe, en op andere plekken voor vloerbedekking waarin afgedankte visnetten zijn verwerkt. Het hout en de plafondplaten uit het oude pand zijn hergebruikt. De stoelen en tafels zijn refurbished; met nieuwe bekleding en een verse laklaag zien ze er weer uit als nieuw.

Aanbesteding

Van Scherpenzeel: “Veel van dit soort plannen lagen niet vooraf klaar, maar zijn gedurende het project ingevuld. Dat betekent ook dat onze aanbesteding geen gedetailleerde omschrijving was van de te gebruiken oplossingen, maar een beschrijving van de ambities waaraan ze moesten voldoen. De gunning is daardoor niet naar de partijen gegaan die het goedkoopst waren, maar naar de bedrijven die de beste en duurzaamste oplossingen konden laten zien binnen het gestelde budget.”

Uit de aanbesteding ontstond een bouwteam, waarin zowel het waterschap als de aannemers en adviseurs vertegenwoordigd waren. In dit team was een belangrijke rol weggelegd voor Jim Teunizen, partner bij management- en adviesbureau Alba Concepts. “Na de investeringsbeslissing hebben we businesscases opgesteld voor alle duurzame maatregelen in het gebouw,” zegt hij. “Of eigenlijk moeten we spreken van de value-case, want innovatie kan ook een andere waarde hebben die niet direct in geld is uit te drukken. Essentieel daarbij is dat we naast de eindgebruiker ook de markt zoveel mogelijk hebben betrokken. Door bij alle betrokken partijen zoveel mogelijk enthousiasme op te wekken en ze uit te dagen om echt buiten hun comfortzone te treden, hebben we dit eindresultaat kunnen bereiken.”

Reacties

Inmiddels is het Waterschapshuis een paar maanden open. De reacties zijn positief. Ook van het bestuur, dat de eigen werkkamers moest opgeven en gebruik maakt van dezelfde ruimtes als de rest van de organisatie. De gewenste cultuuromslag begint ook langzaam vorm te krijgen, vertelt Van Scherpenzeel: “Elkaar aanspreken, meer zaken bespreekbaar maken. Dat gaat steeds beter, maar er is nog veel te winnen. Het is een echte cultuuromslag, waaraan het gebouw in belangrijke mate bijdraagt.”

3 lessen uit de renovatie van het Waterschapshuis Zuiderzeeland

Wat kunnen andere partijen die hun pand naar energielabel A willen brengen, leren van deze case?

1) Benader duurzaamheid en identiteit als één geheel
Teunizen: “Formuleer vanuit je bedrijfsstrategie een duurzaamheidsstrategie en trek die zonder concessies te doen door in je huisvesting.” Van Scherpenzeel: “Het moet een integrale benadering zijn. Duurzaamheid moet verweven zijn in de identiteit van je organisatie om tot dit resultaat te komen.”
2) Medewerkersparticipatie is de sleutel tot succes
Van Scherpenzeel: “Een nieuwe manier van werken brengt koudwatervrees met zich mee, die je kunt wegnemen door medewerkers goed te betrekken. Het bleek dat niemand zat te wachten op het ‘gymzaalgevoel’, dat hoort bij grote open kantoorruimtes. De oplossing is een losse indeling in clusters, waarbij het voor niemand verplicht is om op een bepaalde plek te zitten.”
3) Bekijk welke waarde er al is om de businesscase sluitend te maken
Van Scherpenzeel: “We hebben bewust een aantal onderhoudsinvesteringen aangehouden om meer budget vrij te kunnen maken. Ook hebben we ruimte bespaard met de nieuwe indeling van het gebouw, waardoor we nu minder externe locaties hoeven te huren voor bijvoorbeeld opleidingen. Dat helpt om de renovatie betaalbaar te maken.”

Wilt u ook aan de slag met de verduurzaming van uw kantoor? De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft alle relevante informatie over subsidies, regelingen en wetgeving. Ga naar RVO.nl/gebouwen’.

Producttips