Logo
  • Achtergrond
  • 12 mei 2005
  • Rob Smit en Gert Harm ten Bolscher

Integrale benadering duurzaamheid en gezond binnenklimaat

Het binnenklimaat, energiebesparing en duurzaam bouwen zijn thema’s die een belangrijke rol spelen bij de ver- of nieuwbouw van scholen. Om financiële redenen sneuvelen één of meerdere van deze aspecten vaak al tijdens het ontwerpproces. Het kan ook anders. Bij een integrale benadering kan een duurzaam schoolgebouw met een gezond binnenklimaat gerealiseerd worden.

Het binnenklimaat, energiebesparing en duurzaam bouwen zijn thema’s die een belangrijke rol spelen bij de ver- of nieuwbouw van scholen. Om financiële redenen sneuvelen één of meerdere van deze aspecten vaak al tijdens het ontwerpproces. Een keuze die generaties lang invloed uitoefent op het schoolklimaat. Het kan ook anders. In dit artikel wordt getoond dat bij een integrale benadering een duurzaam schoolgebouw met een gezond binnenklimaat gerealiseerd kan worden binnen de wettelijk gestelde financiële kaders.

Diverse uitgevoerde onderzoeken constateren dat klaslokalen bedompt en ongezond zijn. Gebrekkige voorzieningen voor verwarming en ventilatie en weinig aandacht voor de luchtkwaliteit in een klaslokaal hebben een negatieve invloed op de gezondheid van leerlingen en docent. Tevens worden hierdoor de leerprestaties op een negatieve manier beïnvloed.

Bij de bouw van scholen speelt de overschrijdingsregeling een cruciale rol. Deze wettelijke regeling is ingesteld om te komen tot een financiële gelijkstelling tussen openbaar en bijzonder onderwijs. Als een gemeente in zijn functie als bestuur van het openbaar onderwijs extra uitgaven doet ten behoeve van openbare scholen, is die gemeente verplicht een overeenkomstig bedrag aan het bijzonder onderwijs ter beschikking te stellen. Budgetbeheersing is altijd een aandachtspunt, maar vormt in het licht van de overschrijdingsregeling een absolute begrenzing.

Prioriteiten

Duurzaam bouwen, met daarbij toepassing van duurzame energietechnieken, wordt veelal gezien als luxe, waar een fors prijskaartje aan hangt. Wanneer er gesneden moet worden in het ontwerp van een schoolgebouw, omdat anders overschrijding van het budget dreigt, wordt die vermeende luxe daarom al gauw ter zijde geschoven. Duurzaamheid kan echter bijdragen aan een verbetering van het binnenmilieu zonder dat er budgetoverschrijding optreedt.

Het kader ‘Vloerbedekking’ toont aan de hand van een voorbeeld dat de toepassing van duurzame energie een logische oplossing is bij de keuze voor een ander soort vloerbedekking die ongezonde stoffen in de klas moet vermijden. In dit voorbeeld is een gezond binnenmilieu het uitgangspunt in het ontwerpproces. Een gezond binnenmilieu is belangrijk voor een directeur van de school. Ziekteverzuim van docenten en leerlingen wil hij, voor zover het in zijn vermogen ligt, voorkomen. Een zieke leerling is lastig voor het thuisfront van die leerling en heeft invloed op de leerprestaties. Maar een zieke docent moet vervangen worden, met alle organisatorische en financiële consequenties van dien.

Vloerbedekking

Textiele vloerbedekking is een belangrijke bron van ongezonde stoffen in de klas. Die zijn afkomstig van het vuil dat zich erin ophoopt, maar ook de vloerbedekking zelf geeft onder andere geurstoffen en weekmakers af. Voor vloerbedekking in een klaslokaal is het raadzaam te kiezen voor een gladde vloerafwerking, bijvoorbeeld steen. Het voordeel van dergelijke vloerafwerking is dat deze eenvoudig en goed te reinigen is. Een ander voordeel is dat vloerverwarming mogelijk wordt.

Toepassing van vloerverwarming maakt radiatoren in de klaslokaal overbodig. Dit levert ruimtewinst op in het lokaal en vermindert stofophoping in het klaslokaal. Vloerverwarming draagt daardoor ook bij aan een verbetering van het binnenmilieu. Door te kiezen voor vloerverwarming is er aan een belangrijke randvoorwaarde voldaan om duurzame warmteopwekking toe te passen, bijvoorbeeld warmtepompen met energieopslag in de bodem. Een voordeel hiervan is dat er ’s zomers gekoeld kan worden, waardoor er een aangename constante temperatuur heerst in het klaslokaal.

In het ontwerpproces zijn meerdere actoren actief, zoals de architect, de adviseur, het bouwbedrijf en de installateur. Alle actoren hebben andere belangen. Een architect zal een schoolgebouw willen ontwerpen dat toont, zodat hij naam kan maken. Wanneer een installateur ervaring heeft met het realiseren van duurzame energiesystemen zal hij dat eerder naar voren brengen in het ontwerp, dan wanneer hij die ervaring mist. Het is de uitdaging om deze verschillende belangen te bundelen tot een ontwerp, dat recht doet aan het vooraf opgestelde Programma van Eisen, waarin ook aandacht is geschonken aan binnenklimaat en duurzaamheid. Dit vereist dat al vroeg in het traject het bouwteam de diverse belangen uitspreekt en combineert tot één gezamenlijk belang.

Parkmanagement op gebouwniveau

Ook de functie van het gebouw speelt een rol. Een schoolgebouw is steeds minder alleen in gebruik voor onderwijs. Na schooltijd wordt het gebouw door andere doelgroepen gebruikt: sportverenigingen gebruiken de gymzaal, wijkverenigingen voeren activiteiten uit in klaslokalen en kerkgenootschappen gebruiken de aula, om maar wat te noemen. Deze doelgroepen passen zich aan de mogelijkheden van het schoolgebouw aan. Dit resulteert in de bouw van multifunctionele accommodaties (MFA), waarin scholen ook een plaats krijgen. Er is dus sprake van meervoudig gebruik van een gebouw. Het verschil is echter dat vooraf al duidelijk is wie de gebruikers van de MFA zijn, zodat bij het ontwerp van het gebouw al rekening gehouden kan worden met de wensen en eisen van de gebruikers.

School wordt multifunctionele accommodatie

Een gebouw is dus niet meer primair bedoeld voor één type functie. Ook dat is een vorm van duurzaamheid. Centrale voorzieningen als een receptie, reprofaciliteiten, kantine en dergelijke worden gedeeld. Een MFA is feitelijk ‘parkmanagement op gebouwniveau’.

Parkmanagement op gebouwniveau is het 'managen' van voorzieningen en het beheer van gedeelde ruimten en functies in dat gebouw. Aan elk van deze aspecten kan een scala aan activiteiten worden verbonden, zoals representativiteit van ruimten en omgeving, milieukwaliteit, beheer en onderhoud (duurzaam) energiesysteem, aantrekkelijkheid van de werkomgeving voor werknemers, flexibiliteit van het vastgoed, bereikbaarheid, parkeerruimte en veiligheid.

Om een multifunctionele accommodatie tot een succes te maken moeten de direct betrokkenen in een vroeg stadium met elkaar om tafel zitten. Evenals dat in een bouwteam verschillende actoren met verscheidene belangen aanwezig zijn, hebben ook de gebruikers van een MFA verscheidene wensen en eisen. Deze wensen en eisen moeten al voor de ontwerpfase bekend worden, zodat het definitieve ontwerp van het gebouw een herkenning is voor alle betrokken partijen.

Binnenklimaat en ventilatie

Voorrang geven aan het binnenklimaat kan leiden tot het toepassen van duurzame energie. Een goed binnenklimaat en goede ventilatie zijn direct gekoppeld. Goede ventilatie in een schoollokaal is ontzettend belangrijk voor een goed onderwijsklimaat en voor het welzijn van docenten en leerlingen. Bij het ontwerp van het schoolgebouw wordt, wederom vaak vanuit financiële overwegingen, echter onvoldoende aandacht geschonken aan de kwaliteit van het ventilatiesysteem.

Er wordt vaak gekozen voor een natuurlijke toevoer en afvoer of een natuurlijke toevoer met een vorm van mechanische afvoer. Dergelijke systemen kenmerken zich door toevoeropeningen in de gevel, die vaak forse afmetingen hebben om te voldoen aan de norm voor ventilatie (zie afbeelding). De meeste scholen beschikken over dit type ventilatie, maar zijn er vaak ontevreden over. Toch worden er nog steeds op die manier scholen gebouwd.

Vooral in de winterperiode worden de aanwezige ventilatievoorzieningen niet of nauwelijks gebruikt omdat anders tochtklachten ontstaan. In eerste instantie is dat hinderlijker dan een slechter wordende luchtkwaliteit. Het gevolg is dat het al gauw bedompt gaat ruiken in de klas, dat vooral gemerkt wordt door iemand die vanuit een schonere ruimte het betreffende lokaal binnenkomt.

Slechte luchtkwaliteit beïnvloedt leerproces

De aanwezigen hebben echter al wel te maken gekregen met de gevolgen van de slechte luchtkwaliteit. Vermoeidheid, onoplettendheid en prikkelbaarheid kunnen bijvoorbeeld het gevolg zijn. Een slechte luchtkwaliteit heeft dus direct invloed op het leerproces. Uit onderzoeken naar de relatie tussen de kwaliteit van het binnenklimaat in kantoorgebouwen en het menselijk welbevinden blijkt dat een verbetering van de luchtkwaliteit een productiviteitsverbetering geeft van 2 tot 7 procent en een vermindering van het ziekteverzuim met 1 tot 1,5 procentpunt¹.

130-33-T1-small.jpgAls deze waardes gelden voor een kantoorgebouw, dan gelden deze zeker ook voor scholen. Enkele scholen die beschikken over een volledig mechanisch ventilatiesysteem claimen dat een deel van het significant lagere ziekteverzuim onder zowel leerlingen als docenten verklaard kan worden door een goede en constante luchtkwaliteit in de lokalen. Naast volledig mechanisch ventilatiesystemen, of gebalanceerde ventilatiesystemen, zijn er nog andere ventilatiesystemen. In tabel 1 wordt een overzicht gegeven van ventilatiesystemen en hun karakteristieken.

Financiering

De sleutel voor een geslaagde bouw is het in een vroeg stadium met alle betrokkenen nadenken over de te bouwen school. In deze zogenaamde exploratiefase moet ook de financiering van het project worden onderzocht. De financiële haalbaarheid hangt samen met de wijze van financieren: zelf investeren of uitbesteden aan een marktpartij. Zodra gekozen wordt voor het zelf investeren kunnen er mogelijkheden voor subsidies of andere stimuleringsregelingen onderzocht worden. Wordt er gekozen voor outsourcing, dan dient in deze fase al onderzocht te worden op welke wijze dat mogelijk is en welke financiering er gekozen wordt.

Stimuleringsregelingen

Voor het benutten van stimuleringsregelingen is het belangrijk dat al in een vroeg stadium inzicht wordt verkregen. Het al dan niet kunnen benutten hangt af of het project voldoet aan de voorwaarden, die de stimuleringsregeling stelt. Zodra deze voorwaarden vroeg bekend zijn, kan in het ontwerp van het gebouw rekening worden gehouden met deze voorwaarden. Zonder afhankelijk te worden van stimuleringsregelingen wordt de slagingskans voor het benutten van de stimuleringsregelingen op deze manier wel vergroot. Een andere reden voor vroegtijdig inzicht in subsidiemogelijkheden zijn de deadlines voor indiening van aanvragen, zodat deze meegenomen kunnen worden in de planning van het project.

De slagingskans van het benutten van stimuleringsregelingen is nooit gegarandeerd. Projectvoorstellen moeten bij de beoordeling met elkaar concurreren, waardoor een project dat aan alle voorwaarden voldoet toch de eindstreep om subsidie te ontvangen niet haalt (tendersysteem). Een andere reden dat er toch geen subsidie kan komen is uitputting van het budget. In de financiële haalbaarheid van een project moet daarom eigenlijk uitgegaan worden van de situatie dat er geen gebruik gemaakt wordt van stimuleringsregelingen. Wanneer er subsidie wordt toegekend is dit een financiële meevaller.

Uitbesteden

Bij de keuze voor een duurzaam energiesysteem bestaat de mogelijkheid om een derde partij te selecteren voor de investering en exploitatie (out sourcing). Deze derde partij, bijvoorbeeld een energiebedrijf of een groot installatiebedrijf, kan ook het beheer en onderhoud verzorgen van het energiesysteem.

Een variant op out sourcing is het aangaan van een lening (lease-constructie), waarbij de rente en aflossing wordt terugbetaald met de gerealiseerde energiebesparing. De energiebesparing wordt inzichtelijk door te monitoren.

Het voordeel van uitbesteden is dat de school geen zorgen hoeft te hebben over het functioneren van het energiesysteem. Beheer en onderhoud zijn ondergebracht bij een marktpartij, die onder andere geselecteerd is op expertise. Een ander voordeel is dat er gebruik gemaakt kan worden van fiscaal voordeel, zodra de marktpartij een profit-organisatie is.

Monitoring

Monitoring levert inzicht in de (technische en financiële) keuzes die gemaakt worden. Door monitoring zichtbaar te maken in de school, worden docenten en leerlingen zich bewust van hun gedrag in relatie tot het energiegebruik. Dit kan gestimuleerd worden door aan de energiereductie de financiële besparing te koppelen. Wanneer deze financiële besparing niet gebruikt wordt voor het terugbetalen van een lening, kan de besparing worden ingezet voor aanschaf van (extra) schoolmiddelen. Ook dat leidt tot een stimulans om bij te dragen aan energiebesparing.

De energiebesparing wordt gerealiseerd door bij aanvang van de plannen al goed na te denken in teamverband over de bouw van de school. Door integraal te bouwen wordt er ook bespaard op de bouwkosten. Een goede voorbereiding in de ontwerpfase voorkomt hak- en breekwerk bij het installatiewerk. Door integraal te bouwen wordt er bespaard op materiaalgebruik. Een goede samenwerking bij het ontwerp resulteert in een goede afstemming (lees: efficiëntie) bij het bouwen van de scholen. Op deze manier kan al gauw 10% bespaard worden op de bouwkosten. Enerzijds zorgt deze besparing ervoor dat er extra dingen gedaan kunnen worden zonder dat er budgetoverschrijding plaats vindt. Anderzijds kan door deze besparing ook financiële ruimte ontstaan om een goed binnenklimaat te realiseren.

Tot slot

Het realiseren van een duurzaam gebouwde school met een gezond binnenklimaat binnen wettelijk gestelde financiële kaders is goed mogelijk. Belangrijk is dan wel dat al in een vroeg stadium in een breed verband wordt nagedacht over de functie en de prioriteiten van het schoolgebouw en rekening wordt gehouden met het effect van het binnenklimaat op het welzijn van de gebruikers. Hierdoor kan drievoudige financiële winst worden geboekt: door integraal bouwen, door energiebesparing en door besparing op de ziektekosten. Van deze financiële winst komt tweederde terug gedurende de gebruiksduur van het schoolgebouw (die vele generaties lang is).

Door monitoring wordt de gerealiseerde energiebesparing inzichtelijk. Bij visualisatie van de monitoring in het schoolgebouw en inbedding van duurzaamheid in het onderwijscurriculum wordt er tevens voor gezorgd dat leerlingen zich bewust worden van hun gedrag in relatie tot het energiegebruik. Onderzoek wijst uit dat leerlingen deze ervaringen mee naar huis nemen, waardoor ook thuis energiebesparing en duurzaamheid besproken wordt. Zo’n duurzaam gebouwde school is dan een schoolvoorbeeld van ‘sustainable development’: er wordt zorg gedragen voor toekomstige generaties door een schoolgebouw dat bijdraagt aan het menselijk welbevinden zonder hogere financiële kosten.

Auteurs

ir. R.R. Smit (L) en ir. G.H. ten Bolscher zijn werkzaam bij DWA installatie- en energieadvies, vestiging Rijssen; smit@dwa.nl; bolscher@dwa.nl

Noot

Een goed binnenmilieu en minimale energiekosten, Gert Harm ten Bolscher, Facility Management Magazine, oktober 2004

Producttips

Volg F-Facts

Word gratis lid en ontvang op dinsdag en donderdag het laatste facility nieuws in uw mailbox! Én als lid krijgt u ook toegang tot exclusieve online artikelen.

Word lid van F-Facts Facility Platform